الهيات تنزيهي از ديدگاه قاضي سعيد قمي

Negative Theology in Qadi Said Qummi

با بررسي ريشه‌ها و تاريخ الهيات تنزيهي در عالم اسلام، ميتوان سابقه اين بحث را به حكمت اسماعيليه باز برد و به همين دليل، لازم است نگاهي به ديدگاه حكيمان اسماعيليه در اين زمينه بيندازيم. در ميان حكيمان شيعه دوازده امامي، قاضي سعيد قمي و استاد او ملا رجبعلي تبريزي را ميتوان نظريه‌پردازان اين نوع الهيات دانست. ديدگاه آنها به يك معنا احيا مكتب نوافلاطوني ـ‌ بويژه تفسير پروكلسي اين مكتب ـ است. قاضي سعيد قمي هر چند معتقد به الهيات تنزيهي است، ولي نميتوان او را قايل به لاادريگري يا مذهب تعطيل دانست. در اين نوشتار، بحث و برهانهاي وي براي اثبات الهيات تنزيهي بشرح آمده است و در عين حال نشان داده ميشود كه او چگونه برمبناي نظريه‌يي كه ميتوان از آن به الهيات ناظر به تجليّات تعبير كرد، راهي براي خروج از بن‌بست لاادريگري و مذهب تعطيل پيدا ميكند.

A study of the roots and history of negative theology in the world of Islam traces the background of this discussion back to Isma‘ilite philosophy. Hence, it is necessary to cast a glance at the views of Isma‘ilite philosophers in this regard. Among the twelve Shi‘ite philosophers, Qadi Said Qummi and his master, Mulla Rajabali Tabrizi, can be considered as the theoreticians of this school of theology. Their approach, in a sense, signifies a revived form of neo-Platonic school, particularly, the one represented by Proclus. Qadi Said Qummi believes in negative theology; however, he cannot be viewed as an advocate of agnosticism. Here, the writer explains his arguments on demonstrating negative theology and, at the same time, illustrates how, based on a theory which can be called an epiphany-oriented theology, he finds a way to exit the dead-end of agnosticism.