بررسي طرح روايي مناظره در الهي‌نامه

Investigating the Debate Narrative Pattern of ElahiName

مناظره، نظامي مبتني بر روايت است و پايه‌هاي سه‌گانه‌ روايت را چنان‌كه كلود برمون پيشنهاد كرده است: تشريح موقعيت پايدار، امكان دگرگوني و تحقق يافتن يا نيافتن دگرگوني مي‌توان در طرح مناظره بازيابي كرد. در مناظره به دليل ماهيت جدلي آن و امكان مجاب نشدن يكي از دو طرف، مجال بيشتري براي عرضه استدلالات متعدد و تمثيلات پياپي و درازدامني سخن فراهم است و از آنجا كه سرانجام به غلبه يكي از دو طرف مي انجامد، تقابل بين شخصيت‌ها چشمگيرتر است. در ادبيات كلاسيك ايران به ‌عنوان محمل فرهنگ، گفت‌وگوها اغلب از نوع مناظره است زيرا فضاي گفتماني، فضاي تك‌صدايي است؛ از اين رو، آثاري كه در ظاهر مكالمه‌اي صورت‌بندي مي‌شوند، بنايشان بر غلبه‌ آواي قدرت است. يكي از اين آثار، الهي‌نامه عطار است كه با روشي توصيفي تحليلي در اين مقاله مطالعه و بررسي مي شود. عطار در الهي‌نامه با بهره‌گيري از قابليت مناظره و سنخيت آن با هدف روايت، حقانيت موضع پدرسالارانه خليفه را در برابر نوجويي شش پسر جوانش پررنگ‌تر به رخ مي كشد و ناچيزي كوشش‌هاي تحول خواهانه را در برابر سنت‌هاي كهن در افق فكري ايراني نشان مي دهد؛ همچنين با مجاب نشدن پسران در استدلال نخست، عطار فرصت پيدا مي‌كند سخن را بگسترد و با تمثيلات مختلف، استدلالات روشن‌تري در حقانيت موضع خود عرضه كند و از اين رهگذر، به مقاصد تعليمي خود نيز در سرودن الهي‌نامه نايل شود.

Debate is a system based on narration and the triple bases of narration which according to Claude Bermond is consisted of: explanation of a stable stand, divergence possibility, and divergence impossibility –can be explored and retrieved in debate patterns. Due to the debate’s controversial nature and the possibility that one of the debaters might not be convinced, there’s more space and time to present more reasoning and continual analogies, allegories, and tirades, and hence in the end one of the debaters will overcome the other, the opposition between them is prominent. In classical literature of Iran, as one of the cradles of culture, discourses are debatable, because discourse atmosphere is a monologic. So works which are formatted in a conversational cast are based on the dominance of power. One of these works is “ElahiName” by Attar which is going to be investigated in this paper with a descriptiveanalytical way. By employing debates in ElahiName, Attar shows the veracity of the patriarchal position held by Khalif against his six young sons and it also shows the meagerness of the efforts made against ancient customs in the horizon of Iranian intellectuality. Moreover, by the unconvinced position held by the sons, Attar uses time to prolong the speech and present telling explanations on the veracity of his position and hence achieve his didactical goals in ElahiName.