بازشناسي توحيدخانه در ايران عهد صفوي: زوال نظام خانقاهي

چكيده: توحيدخانه به عنوان يك نهاد معنوي و اجرايي وابستگي هاي منحصر به فردي با ت اريخ فكري - سياسي صفويان در ايران دارد. چنانكه طلوع و غروب آن اصطلاح را تنها بايد در ميان متون همان دوره جستجو كرد. پيش از اقتباس و انتشار اين اصطلاح در جامعة صفوي، به رغم ساختار فارسي و عربي آن، بيشتر در فرهنگ عثماني معنا و گسترش يافته بود. بر همين اساس تو حيدخانه رابطة جداناپذيري با فرهنگ تصوف و قلندري در آناتولي داشت و در قرون متمادي مستقلانه و به دور از هيجان ها و ارتباطات سياسي فعاليت مي كرد. اما صفويان از نقطة پيدايش حكومت با عاريت گرفتن مفهوم توحيدخانه به تأسيس عبادتگاه ديگري غير از خانقاه اردبيل در پا يتخت هاي سياسي خود و شهرهاي ايران انديشيدند و براي آن در ساختار حكومتي خود شبه نهادي را به وجود آوردند كه در سازوكار آن اصولي همچون نظارت بر عملكرد صوفيان، ايجاد وحدت رويه در بلاد مختلف، آشناسازي صوفيان با فرهنگ و سنت مذهب رسمي، اجراي رسوم طريقتي در همسويي با تشيع و حفظ و تقويت رابطة ايماني صوفيان با شاهان صفوي پيش بيني شده بود. اين كنشِ حكومتي به تدريج طريقت صفويه را از سنت و نظام خانقاهي جدا ساخت و توحيدخانه مروج آداب و رسومي گرديد كه تنها ذكر و ثنا در پايداري حقوق الهي پادشاهان صفوي در سلطنت و مذهب داري براي صوفيان قزلباش جزو اصلي ترين عبادات طريقتي و معنوي آنان شناخته مي شد. صفويان آگاهانه در ساية توحيدخانه به ستيز با نظام خانقاهي برآمدند بدون آنكه به نيازهاي احتمالي خود در جذب توانمندي هاي صوفيان در سال هاي سخت انديشيده باشند. پژوهش حاضر با چنين رويكردي به بازخواني روايات تاريخي در فراز و فرود مفهوم توحيدخانه در عهد صفوي م يپردازد.