تطور انگاره معرفت اضطراري در انديشه معتزله

انگاره معرفت اضطراري از جانب معتزلي ها، با دو معيار متفاوت «غيراختياري بودن» و «بي نيازي از نظر و استدلال» سنجيده شده و در طول تاريخ تفكر اعتزال، با تحول و تطور فراواني مواجه شده است. ابوهذيل علاف با معيار «غيراختياري بودن»، اصلي معرفت الله را اضطراري و ساير معارف را اكتسابي دانست. بشر بن معتمر با همان معيار، همه معارف را اكتسابي خواند و منكر هرگونه معرفت اضطراري شد، در حالي كه جاحظ و اصحاب معارف، همه معارف را اضطراري برشمردند و منكر هر گونه معرفت اختياري شدند. نظام، نخستين معتزلي بود كه با تغيير سنجه معرفت اضطراري، تنها معارف حسي را با معيار «بي نيازي از نظر و فكر»، اضطراري خواند و ساير معارف نظري را نيازمند نظر و فكر خواند. معتقدان به اضطراري بودن معرفت الله، نه تنها آن را نخستين تكليف نمي دانستند، بلكه اساساً تكليف به معرفت را نامعقول مي دانستند. در مقابل، معتقدان به اكتسابي بودن معرفت الله، آن را نخستين تكليف برشمرده و برآن بودند كه بايد در فاصله بين شناخت نفس - كه بالاضطرار محقق مي شود - و شناخت خدا، مهلت نظر و فكر باشد تا مكلف با اختيار خود، معرفت الله را كسب و اختيار كند.