تمايز ميان خالقيت و فاعليت؛ نظريه اي ناتمام براي فرار از جبر و تفويض

در تاريخ تفكر بشري، مسئله فاعليت انسان و تبيين ارتباط ميان اراده خدا و اراده انسان، پاسخ هاي متعددي يافته و ديدگاه هاي مختلفي را پديد آورده است. در ميان مذاهب اسلامي نيز كساني با تأكيد بر حاكميت اراده الهي و نفي فاعليت انسان، به جبر گراييده و گروهي ديگر براي حفظ فاعليت حقيقي انسان، به تفويضي متمايل شدند. در ميان جريان اصحاب حديث، كساني با تمايز نهادن ميان «فعلي» و «مفعولي» تلاش كرده اند راه حلي براي اين مشكلي تاريخي بيابند. اين نظريه معتقد است، افعالي بندگان اگرچه مخلوق و مفعول خداوند هستند، اما فعلي او نيستند، بلكه حقيقتاً فعل انسان شمرده مي شوند. به نظر ميرسد، اين تلاش با توجه به مباني اصحاب حديث در مسئلهٔ فاعليت، همچنان گرفتار جبر است.