پژوهشي در زمينة چارچوب‌هاي اقتصاد اثباتي در قرآن كريم (مطالعة موردي: چارچوب گزاره‌هاي اثباتي پيشرفت مادّي و معنوي)

Research on Positive Economic Framework in the Quran: A Case Study on the Positive Statements of Material and Spiritual Progress

بحث تمايز اثباتي و هنجاري در روش‌شناسي علم اقتصاد سابقة زيادي دارد و تلاش‌هاي برخي اقتصاددانان به اين سمت سوق پيدا كرده است كه جدايي واقعيّت‌ها و ارزش‌ها را معيار علم و غيرعلم قلمداد كنند. در باب اقتصاد اسلامي نيز اين ادّعا مطرح مي‌شود كه اقتصاد اسلامي مجموعه‌اي از ارزش‌هاست. لذا نمي‌توان آن را علم قلمداد كرد. به همين سبب، كاوش دربارة جنبه‌هاي اثباتي اقتصادي در منابع ديني ضرورت مي‌يابد. اين مقاله با استفاده از روش تحليلي‌ ـ توصيفي، به استخراج نصوص اثباتي اقتصادي (در زمينة پيشرفت مادّي و معنوي) مي‌پردازد كه مبيّن رابطة علّي و معلولي بين پديده‌هاي خارجي است كه به صورت «اگر الف، آنگاه ب» مي‌باشد. يافته‌هاي پژوهش نشان مي‌دهد كه در قرآن كريم، گزاره‌هاي اقتصادي اثباتي وجود دارد و با توجّه به تفاوت مباني معرفت‌شناسي اقتصاد متعارف و اقتصاد اسلامي، برخي از گزاره‌هاي اثباتي بر اساس كاركرد علل مجرّد قابل توجيه است و با نگرش صرفاً مادّي نمي‌توان آنها را توجيه كرد. همچنين، بر اساس آيات اقتصادي قرآن، علل مادّي نظير سرماية مادّي، انفاق و پرهيز از فساد اقتصادي و عوامل غيرمادّي، نظير استعداد دروني نيروي انساني جامعه، اجراي احكام شريعت در جامعه، شكر نعمت، ايمان و تقوا، استغفار، استقامت در راه حق، مهاجرت در راه خدا و دعا به عنوان عوامل پيشرفت مادّي و معنوي از منظر قرآن مطرح مي‌گردد.

The distinction between positive and normative has long history in economics methodology and some economists considered the separation of facts and values as criteria to science and non-science. In the case of Islamic economists, it was also claimed that Islamic economists is a set of values Therefore, it cannot be considered as a science. So exploration of the positive aspects of economy in religious sources is necessary. This paper uses a descriptive analytical method to extract positive economic texts (in material and spiritual progress) that suggest a causal link between external phenomena, as "if A then B". Findings showed that in the Quran there are positive economic statements. According to different epistemological foundations of conventional economics and Islamic economics, some positive statements can be justified on the basis of non-material causes and it cannot be justified by purely material attitude. According to the verses of the Quranic economy, material causes such as physical capital, Charity, avoidance of corruption, and immaterial factors such as human resources, the implementation of the law in the society, appreciate the blessings, faith and piety, forgiveness, perseverance in the right way, immigration, and pray to God are the causes of material and spiritual progress in the Quran.