معرفت‌شناسي هزل تعليمي در آثار سنايي غزنوي

هزل تعليمي را مي‌توان يكي از مهم‌ترين اركان ادب تعليمي فارسي (به ­ويژه بعد از سنايي) به­ شمار آورد. اين طنز؛ اغلب روايي، ريش خندزن، تلخ، گاهي خارج از دايرۀ اخلاق، هنجارشكن، تأثيرگذار و در نهايت هدفمند و معناگراست. اين پژوهش، ژرف‌ساختِ فكري هزل تعليمي را در سخن سنايي جست­ و جو مي­ كند. سنايي مهم‌ترين وظيفۀ آدمي را در جهان كسب معرفت مي‌داند. به ‌اعتقاد سنايي، تنها راه ‌رسيدن به اين هدف، انقياد بي‌چون­ و چرا به تعاليم قرآني و راهنمايي‌هاي ديني است، امّا انسان مغرورانه دوست‌تر مي‌دارد كه اين مسير را با تكيه بر قواي ادراكي خود بپيمايد و از آنجا كه اين حواس براي كسب چنين معرفتي ناكارآمد است، آدمي به خطاهاي معرفتي فراوان دچار مي‌شود و به ‌بيراهه مي‌رود، امّا همچنان توهم معرفت دارد؛ بدين­سان، موقعيتي دوگانه و مضحك ايجاد مي‌شود. هزل تعليمي سنايي در مرز باريك بين شناخت و توهمِ شناخت ساخته شده است و هدف اصلي او از ساختن چنين حكايات و تمثيلات طنزآلود، تذكر خطاهاي معرفتي آدمي به اوست؛ بنابر اين، مي‌توان گفت اغلب طنزهاي سنايي، مبتني بر ديدگاه معرفت‌شناختي وي و فلسفۀ اسلامي است و براساس خرده‌گيري‌ها و اعتراضات فراوان او به تكيۀ آدمي بر قواي ادراكي و حواس ناكارآمد خود، براي رسيدن به معرفت و درك حقيقت ساخته شده ­اند.