حقيقت موت، انواع و مراتب آن از ديدگاه علامه طباطبايي

پديدۀ «موت» مقوله‌اي است كه به غير از دانش‌هاي تجربي‌، از ديدگاه فلسفي، كلامي و عرفاني به‌طورعميق مطالعه مي‌شود و به لحاظ جايگاه بحث، پيوند استواري نيز با ابواب علم‌النفس عقلي و حقيقت روح و مراتب آن در حكمت و عرفان دارد. علامه محمدحسين طباطبايي با استناد به آيات قرآني و روايات معصومان‌عليهم‌السلام و بر مبنا و ممشاي حكمت متعاليۀ صدرايي بر اين باور است كه روح اصالتاً به عالم امر متعلق است كه در نشئۀ طبع، حدوث جسماني داشته و به‌تدريج با حركت در جوهر خود، تجرد يافته و سرانجام از بدن جدا مى‏شود؛ بدين‌ترتيب كه با مرگ تن، به‌كلى از بدن جدا و مستقل مي‌شود. ايشان مرگ را درواقع انتقال از مرحله‌اي به مرحلۀ ديگر مي‌دانند؛ نه نابودي و پوچ شدن و با توجه به آيات قرآني، دو مرحله از مرگ را براى انسان‌ها بيان مي‌كند؛ يكى از آن دو، همان مرگى است كه سبب خروج آدمى از دنيا مي‌شود و ديگري مرگي است در عالم برزخ براى ورود به نشئۀ آخرت. برخي از حكما ازجمله علامه طباطبايي، افزون بر مرگ اضطراري و اجل محتوم، به دو نوع ديگر از مرگ نيز باور دارند كه عبارت‌اند از: مرگ طبيعي و مرگ ارادي.