سهم انسان در ايجاد افعال (بررسي نظريه كسب)

انديشمندان اسلامي درباره سهم انسان در ايجاد افعالش، آراء متفاوتي ارائه داده‏ اند. از متكلمان اسلامي، معتزله قايل به تفويض‏اند و جبريان اختيار انسان را نفي مي‏كنند، اما اشاعره نظريه «كسب» را ابداع كرده ‏اند. در مقاله حاضر، با تحقيق در كتاب‏ ها و مقالات كلامي، به انگيزه اشاعره براي بيان نظريه «كسب» و مهم‏ ترين ادله عقلي و نقلي ايشان اشاره و عدم كفايت ادله ‏شان اثبات شده است. همچنين تقريرات مختلف اشاعره از كسب، تبيين و نقد و بررسي گرديده است. اما افزون بر آنكه ادله اشاعره در اثبات مدعاي ايشان ناكافي است، تقريرهاي متعددشان از كسب نيز مفهوم صحيحي به دست نمي ‏دهد. ازاين‏رو، نظريه «كسب» اسمي است بدون مسماي صحيح. در نتيجه، تلاش اشاعره براي مقابله با جبر به نتيجه نرسيد؛ زيرا بازگشت نظريه «كسب» به نظريه «جبر» است. ازاين‏رو، همه اشكالاتي كه متوجه جبريه است، بر كسبيه نيز وارد است، مگر برخي از اشاعره مانند جويني و تفتازاني كه تقرير ايشان از كسب به نظريه اماميه (الامر بين الامرين) بازمي‏ گردد.