درآمدي بر عرفان و تصوف نزد غزالي و فيض كاشاني: مطالعه تطبيقي

بي‌ترديد شناخت فهم غزالي، عارف و متكلم نامي از عرفان و تصوف نقشي حياتي در شناخت جهان‌بيني الهي او خواهد داشت. در واقع غزالي بيان مي‌كند كه صوفيان در جستجوي‌ حقايق‌ امور‌ به تحصيل علوم و مطالعه كتب و منابع درسي تحريض ننموده‌اند، بلكه گـفته‌اند كـه راه‌ تحصيل علم، مقدم داشتن مجاهدت در محو صفات بد و قطع همه پاي‌بندي‌ها‌ و اقبال به سوي‌ خداي‌ متعال با همه همت است. چون كسي را اين مقام به دست آمد، رحـمت خـدا بر او فيضان مي‌كند و راز ملكوت بر او مكشوف و حقايق امور بر وي معلوم‌ مي‌گردد. سالك در اين مسير تنها بايد خود را براي تصفيه نفس آماده سازد و بـا حـضور نيت، اراده صادق و عطش تمام داشـته بـاشد و منتظر و مترصد چيزهايي باشد‌ كه‌ خداوند از رحمت خود بر او روشن مي‌گرداند. از اين‌رو او عرفان و تصوف را نيز راهي معتبر براي سعادت مي شمرد. غزالي عموم مردمان را معاف‌ از‌ علم‌ كلام مي‌داند و بل آن‌ها را از‌ پرداختن‌ بـه آن بر حذر مي‌دارد.در نگاه وي،عامه‌ي مردم تنها بايد به تصديق قطعي ايمان‌ روي‌ آورنـد و دل‌ خود را از‌ هرگونه‌ ترديد و تـشكيك‌ پاك گردانندفيض كاشاني، محدّثي نام‌آور، با داشتن آثار حديثي چون كتاب وافي و فقيهي توانا، با گرايش اخباري و فيلسوفي سترگ با نگاشتن كتاب‌ها و رساله‌هايي چون‌ اصول المعارف، عين اليقين، علم اليقين و...و‌ نيز‌ عـارفي سـالك، با داشتن آثاري متعدّد در باب عرفان نظري و عملي است. فيض كاشاني از جمله متكلماني است كه نظرات متعددي درباب عرفان و علم كلام دارد. براي نمونه او در‌ رساله‌ي‌ الانصاف روش متكلّمان را مردود شمرده و اين اتـّهام را از خـود دور سـاخته است. مخالفت فيض‌ با‌ اهل كلام از اين جـهت اسـت كـه مـتكلّمان بـه‌ جاي تـحقيق در كتاب‌ و سنّت و تمسّك به آن‌ها به گفتار‌ جدلي‌ و مغالطات روي‌ آورده،به گونه‌اي كه هر يك از‌ آنان‌ با آوردن دلايل ظنّي بر ابطال دلايل ديگري‌ پرداخته است و اين روش موجب‌ شد‌ كـه در اندك زماني پس‌ از‌ رحلت رسول‌ خدا (ص)، فرقه‌هاي‌ گوناگون‌ با عقايدي خلاف كتاب و سنّت‌ در‌ عالم اسلام پديد آيند. هدف اين پژوهش بررسي ارتباط ميان عرفان و تصوف از ديدگاه امام محمد غزالي و فيض كاشاني و فهم هريك از اين دومولفه با نگاهي انتقادي – تحليلي هستيم و دلايل مخالفت و موافقت آنها با كلام و عرفان مورد بررسي قرار گيرد.