تاريخ‌نگاري و تاريخ پژوهشي در تعامل با متون مكتوب ادبي

Literature’s role in Historiography and Historic research

بررسي آثار ادبي جهان گوياي اين مطلب­است كه بخشي از اين آثار، افزون بر ثبت وقايع گذشته، توصيه­ها و اعتراضات به حاكمان­وقت را در قالب شعر، حكايت و طنز بيان كرده­اند، بگونه­اي كه از آن­ها مي‌توان به عنوان معيار و محكي براي مكتوبات تاريخي كه در همان زمان توسط مورخان حرفه­اي براي ما باقي­مانده است، بهره­برد. بدين­سان، شايد بتوان ادبيات را زبان دوم تاريخ ناميد كه با بلاغت و شيوايي هنري خويش، جذابيت خاصي به اين سبك از تاريخ­نگاري مي­دهد. از آن­جا كه ادبيات به واسطۀ خصلت ذاتي نهفته در خويش، آميخته با احساس و تخيل است، گاهي تخيلات شاعر با واقعيت در هم مي­آميزد و خطاهايي نيز به دنبال خود مي­آورد. با وجود اين، نقش اين عنصر هنري آن قدر پررنگ است كه تخيلات نيز بيانگر آن چيزي­است كه بايد در زمان شاعر باشد، ولي به علل گوناگون سياسي، اجتماعي، فرهنگي ممكن­است واقعيت رنگ باخته و بدين­سان، شاعر يا داستان­نويس آن را به صورت امري تخيلي آرزو مي­كند. ظهور و تكوين تاريخ­نگاري فارسي پس از اسلام به ميزان زيادي مديون اديبان يا دبيران بود كه در اين نوشتار از آن­ها با عنوان دبير -مورخ يا اديب- مورخ ياد شده است. اين پژوهش با بهره‌گيري از شيوه پژوهش تاريخي با رويكرد تحليلي-توصيفي و با استناد به منابع ادبي و تاريخي در پي آن­است تا نقش دبيران را در شكل­گيري تاريخ­نگاري فارسي و پيامدهاي پيوند تاريخ و ادبيات در دوران پيشامدرن در ايران مورد بررسي قراردهد.

Studying the works of world literature suggests that some parts of these works, in addition to recording the past events, contain recommendations and protests to the rulers in the forms of poetry, narrative, and humor; in such a way that they can be used as a standard for historic writings which have been remained by the effort of professional historians. Thus, perhaps literature could be called the second language of history that by its rhetoric and eloquence art, gives a special attraction to this style of historiography. Since literature, due to its concealed inherent feature, is mixed with feeling and imagination, sometimes the poet’s imagination mixes with reality that causes mistakes. The emergence and development of post-Islamic Persian historiography was greatly indebted to the scholars or secretaries whom are mentioned as secretary- historian or scholar- in this article. Using historic research method with an analytic-descriptive approach and referring to historic and literary sources, it is aimed to study the secretaries’ roles in forming Persian historiography and also study the consequences of links between literature and history in pre-modern period in Iran.