شناسايي و مقايسه ي بيابانهاي ايران از جنبه ژئومورفولوژي و اقليم شناسي (مطالعه موردي: بيابانهاي نواحي مركزي و شرق ايران)

(Recognize and Compare the of Iran's Deserts from the Aspect of Geomorphology and Climatology (case study: Iran's east and central areas desert

تعيين قلمرو بيابان‌ها نيازمند دستيابي به اطلاعاتي از پارامترهاي محيط طبيعي است كه اثر متقابل آن‌ها به‌صورت مشترك در پيدايش ويژگي‌هاي بيابان دخالت دارند. هدف از انجام اين پژوهش شناسايي و جداسازي مناطق بياباني مركز و شرق ايران از ديدگاه ژئومورفولوژي و اقليمي است. بدين منظور پس از تهيه لايه‌هاي اطلاعاتي، شاخص‌هاي معرف بيابان از نوع ژئومورفولوژي و اقليم­ شناسي در سرزمين مورد پژوهش مشخص گرديد. به‌نحوي‌كه در عامل ژئومورفولوژي رخساره‌هاي معرف بيابان شامل تپه‌هاي ماسه‌اي و دشت ريگي، گنبدهاي نمكي، كفه‌هاي نمكي، كويرها و امثال آن و در عامل اقليم، ميزان بارندگي، دما و تبخير سالانه، ضريب بي‌نظمي بارش و تغييرات و شدت ميانگين بارش روزانه شناسايي و تفكيك شد. سپس با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافيايي (GIS) هر يك از عوامل ذكرشده ترسيم گرديد و در مرحله بعد متغيرها به‌وسيله‌ي مدل AHP ارزش­گذاري گرديدند و سپس در محيط GIS تلفيق شدند و در نهايت نقشه سراسر بيابان‌هاي اقليمي و ژئومورفولوژي مركز و شرق ايران تهيه شد. نتايج نشان داد از لحاظ اقليمي منطقه مورد مطالعه به چهار ناحيه آب و هوايي تقسيم مي‌گردد كه مساحت مناطق بياباني سرزمين مورد پژوهش از جنبه اقليمي سطحي معادل 74925.04 كيلومترمربع معادل 20 درصد و ازلحاظ ژئومورفولوژي 203773 كيلومترمربع معادل 54.4درصد مي‌باشد. انطباق نقشه‌هاي ارتفاع، شيب و جهت شيب با نقشه‌هاي بيابان‌هاي اقليمي و ژئومورفولوژي حاكي از تأثير شديد عامل ارتفاع نسبت به عرض جغرافيايي در تغييرپذيري زياد مكاني عناصر اقليمي و تأثير اين عناصر بر مشخصات و فرم‌هاي مناطق خشك و نيمه‌خشك و توسعه نواحي بياباني منطقه شده است. بر اساس نقشه بيابان‌هاي اقليمي، لانه گزيني نواحي نيمه‌خشك و خشك در نقاطي كه با شرايط بياباني و نيمه بياباني مواجه است، گواه بر تأثيرپذيري اقليم منطقه از وضعيت توپوگرافي نيمه مركزي و شرقي ايران دارد.