ارزيابي توسعه فيزيكي درون‌زا و برون‌زاي شهر مراغه و ارائه الگوي بهينه

Analyzing Endogenous and Exogenous Physical Development and Introducing of an Optimum Pattern

امروزه توسعه فيزيكي شهرها و تعيين الگوي بهينه آن از مباحث جدي و مهم در ميان جغرافي دانان و برنامه ريزان شهري مي‌باشد. از آنجائي كه نوع الگوي توسعه فيزيكي شهرها با ابعاد اقتصادي، كيفيت دسترسي به خدمات و نيز با محيط‌ زيست شهري در ارتباط بوده، در حال حاضر تلاش برنامه ­ريزان شهري ترويج و جايگزيني الگوهاي مطلوب و بهينه ­اي همچون رشد هوشمند و فشرده به‌جاي الگوي رشد پراكنده و افقي پرهزينه و ناپايدار بوده است. در سال‌هاي اخير، توسعه پراكنده و افقي به‌عنوان الگوي رايج و غالب توسعه فيزيكي شهرهاي ايران محسوب مي ­شود. اين امر ضمن تحميل هزينه­ هاي فزاينده مالي بر مديريت شهري، زمينه تخريب اراضي كشاورزي اطراف شهرها را فراهم كرده است. اين در حالي است كه بافت دروني شهرها شامل (بافت فرسوده، اراضي و ساختمان­هاي متروكه قديمي) از ظرفيت مطلوبي براي پاسخگويي به نيازهاي كالبدي شهرها برخوردار مي ­باشند. از سويي توسعه ساخت‌وسازها در اراضي پيراموني شهر از قابليت يكسان برخوردار نبوده و مي ­بايست با بررسي و طبقه‌بندي اراضي، جهات و پهنه‌هاي مناسب براي توسعه شهر را مشخص نمود. اين پژوهش با هدف تعيين الگوي بهينه توسعه فيزيكي آتي شهر مراغه، الگوي توسعه فضايي-كالبدي شهر را از دو جهت درون‌زا و برون‌زا موردبررسي قرار داده است. روش تحقيق، توصيفي و تحليلي و شيوه جمع ­آوري اطلاعات مبتني‌ بر مطالعات اسنادي و كتابخانه ­اي مي‌باشد. در اين رابطه، فرم و الگوي توسعه كالبدي-فضايي شهر مراغه با استفاده از مدل­هاي آنتروپي شانون و هلدرن مورد سنجش قرار گرفت؛ همچنين، به‌منظور امكان­ سنجي توسعه فضايي-كالبدي شهر (دروني و بيروني) و تبيين تنگناها، موانع و فرصت­هاي توسعه، مجموعه ­اي از متغيرهاي طبيعي، كالبدي و انساني مورداستفاده قرار گرفت. با توجه به محدوديت­ هاي مدل­هاي باينري و هم پوشاني شاخص‌ها، از منطق فازي جهت تركيب لايه­هاي مؤثر در توسعه فيزيكي بهينه شهر استفاده گرديد. نتايج پژوهش نشان‌دهنده­ الگوي توسعه افقي و پراكنده شهر مراغه در طي دهه­ هاي گذشته، مخصوصاً از دهه 1365 تا حال حاضر مي‌باشد. به‌طوري‌كه پايش تغييرات كاربري اراضي با استفاده از تصاوير ماهواره ­اي در طي يك دوره 13 ساله نشان مي ­دهد كه حدود 592 هكتار از مناطق پيرامون شهر به ساخت‌وسازهاي شهري تبديل‌شده كه حدود 320 هكتار از اين اراضي كشاورزي و باغات و مابقي اراضي باير بوده كه در مناطق شرقي شهر قرار دارد. اين در حالي است كه با توجه به پراكندگي گسترده اراضي باير در محدوده قانوني شهر و ظرفيت بالاي تراكم ساختماني و جمعيتي اين محدوده، شهر مراغه از پتانسيل زيادي جهت توسعه دروني برخوردار مي ­باشد. به‌گونه‌اي كه محدوده داخلي شهر تا افق تقريبي 1415، تكاپوي توسعه فيزيكي را خواهد نمود. از طرف ديگر، اراضي پيراموني در جنوب شرق شهر (بين شهرك ولي­عصر و ميكائيل­آباد)، پهنه­ هاي مناسبي را جهت توسعه بهينه بيروني در اختيار قرار مي‌دهد كه در صورت لزوم، شهر مي­ تواند به‌صورت پيوسته و متصل در اين جهت توسعه يابد.