تحليلي بر نقش روحانيون شيعه در دوره دوم جنگ‌هاي ايران و روس

روس‌ها از اواخر حكومت صفوي در فكر الحاق منطقة قفقاز به قلمرو سرزميني خود بودند و بر اساس معاهدة گلستان، به بخشي از خواستة خود رسيدند. تلاش آنها براي رساندن مرزهاي خود به رود ارس و كوشش جناحي از دربار ايران ـ كه حول عباس‌ميرزا جمع شده بودند ـ براي بازپس‌گيري مناطق ازدست‌رفته و به ثمر نرسيدن مذاكرات، زمينه‌ساز آغاز دورة دوم جنگ‌هاي ايران و روسيه شد. جناح عباس‌ميرزا براي منفعل كردن گروه مخالف نبرد، درصدد برآمد از طريق روحانيون به اقدامات خود صبغة ديني ببخشد. روحانيون اصولي شيعه نيز كه دفاع از كيان اسلام و سلطان شيعه در برابر «كفار» را وظيفة ديني خود مي‌دانستند، پاي در ميدان نهادند كه حاصل آن، اعلام جهاد در برابر روس‌ها و شركت فعال در جبهه‌هاي نبرد بود. در آغاز جنگ، با غافلگيري روس‌ها و حاكم شدن روحية جهادي، ايرانيان به‌طور موقت به پيروزي‌هايي دست يافتند؛ اما به‌مرور با صف‌آرايي مجدد روس‌ها و بروز اختلاف بين روحانيون و عباس‌ميرزا و سستي فرماندهان ايراني در كار نبرد، قشون ايران در جبهه‌هاي گوناگون متحمل شكست شد. با پيشروي بخشي از نيروهاي روسي به‌سمت تبريز، برخي از نخبگان شهر به رياست ميرفتاح از روحانيون سرشناس شهر، كه از حكومت قاجار ناراضي بودند، بدون هيچ مقاومتي تبريز را به روس‌ها تسليم نمودند. در اين مقاله، با بهرهگيري از روش تحليلي تاريخي، نقش روحانيون در آغاز نبرد با روسيه، حضور عملي ايشان در صحنه‌هاي نبرد، و كاركرد علما در تسليم تبريز و نتايج حاصل از آن تبيين مي‌گردد.