بازپژوهشي اصطلاح حديث موضوع با تأكيد برتحليل مفهومي و فرايندي حديث «من كذب»

تلاش براي تعريف دقيق اصطلاح «حديث موضوع» و فهم درست آن، در ارزيابي و اعتبارسنجي دقيق از روايات تأثير مستقيم دارد، درك عمومي از حديث موضوع به معناي برساخته‌شده و به دروغ به پيامبر2(و معصومينg) نسبت‌داده‌شده است؛ اما اضافه نمودن قيد غيرعمدي در تعريف حديث موضوع، با تعليل شأن و جايگاه حديث، بي‌شك به گاهِ شناسايي و اعتبارسنجي روايات، بر وسعت دايرۀ احاديثي كه موضوع دانسته مي‌شود، مي‌افزايد و همان‌گونه كه حديثِ موضوع آسيبي جدي بر پيكرۀ روايات است، جعل‌انگاري نيز آسيبي ديگر است. اين پژوهش با آسيب‌‌شناسي تعريف حديثِ موضوع و با هدف ارائۀ تصويري روشن از آن سامان يافته است. ازآن‌رو كه تعريف حديث موضوع مبتني بر روايت «من كذب» است، پس از نقد و بررسي اجمالي نظر برخي محققان دربارۀ حديثِ موضوع، روايت مذكور با رويكرد تحليل مفهومي و فرايندي(رويكرد جامعه‌شناختي) مبتني بر قرآن مورد بررسي قرار گرفته است. نتيجۀ تحليل و بررسي، از يك سو تصويري روشن از حديث موضوع ارائه مي‌دهد و از سوي ديگر در حوزۀ شناسايي انواع احاديث جعلي و نيز اقسام جاعلان سودمند است. با اين تحليل كه مبتني بر قرآن است مي‌توان رفتار مخالفان و دروغ‌پردازان بعد از پيامبر را كه عموماً در اردوگاه منافقان قرار مي‌گيرند، پيش‌بيني نمود.