بررسي انگيزه هاي نقد خويشتن در ديوان حافظ

خودانتقادي يا نقد خويشتن قسمي از نقد ادبي است كه در آن، پديدآور، در جايگاه منتقد اوليه، اثر، روش، نگرش و يا شخصيت ادبي خويش را تحليل و بررسي مي­كند. در عرصۀ ادبيات، نقد خويشتن انواع مختلفي دارد و انگيزه‌هاي متفاوتي موجب آن مي‌شود. اگر انگيزۀ خودانتقادي درون خود پديدآور باشد، «نقد خودانگيخته» و اگر انگيزه بيرون از او باشد، «نقد دگرانگيخته» است. حافظ شاعري است كه پيوسته در اشعارش به نقد خويشتن پرداخته است. مطالعۀ آثار او از اين منظر، دريچۀ جديدي را بر روي حافظ ­پژوهان مي‌گشايد. در پژوهش حاضر كه مبتني بر مطالعات كتابخانه ­اي و به ­شيوۀ تحليلي-توصيفي انجام مي­شود، تلاش شده تا با استفاده از شواهدي كه از ديوان حافظ به ­دست ‌آمده، انگيزه ­هايي كه شاعر را به نقد خويشتن واداشته، بررسي شود. به‌نظر مي‌رسد حداقل برخي از اصلاحاتي كه حافظ در اشعار خود به‌كار بسته و باعث ايجاد اختلاف نسخ در اشعار او شده نيز، حاصل خودانتقادي باشد و اين خودانتقادي‌ها بر رفع عيوب آثار، ارتقاي متن و افزايش جذابيت اشعار نزد مخاطبان مؤثر بوده است. خودانتقادي‌هاي حافظ هم از نوع خودانگيخته و هم از نوع دگرانگيخته بوده و عواملي مانند وجود كاستي در فحواي سخنان پيشين او و يا اظهار نظرهاي سخن‌ناشناسان مدعي موجب آنها بوده است.