برآورد و واكاوي رواناب و انتقال رسوب و تاثير آن بر سيستم رسوبي رودخانه هاي الموت و شاهرود (شمال استان قزوين)

Estimation and analysis of discharge, sediment transport and its effect on sedimentary processes of Alamut and Shahrud rivers (North of Qazvin Province)

انتقال رسوب از قاره­ ها به اقيانوس­ ها و درياها، يكي از مهم­ترين فرآيندهاي مرتبط با تثبيت حاشيه رودخانه، تشكيل خاك، چرخه بيوشيميايي عناصر، تكامل پوسته و بسياري از فرآيندهاي مرتبط با زمين است. حوضه­ ي آبريز رودخانه شاهرود، بخشي از حوضه آبريز درياي خزر است كه در شمال استان قزوين واقع شده است؛ سرشاخه­ هاي اصلي اين رودخانه، دو رودخانه‌هاي دايمي الموت­رود و طالقان­رود هستند؛ اين حوضه، از نظر ساختار زمين­ شناسي جزء زون البرز جنوبي- مركزي بوده و بيش­تر از واحدهاي آتشفشاني ائوسن و سنگ­ هاي آواري ميوسن تشكيل شده است. هدف از اين پژوهش، برآورد رواناب و رسوب حوضه آبريز مورد مطالعه است. به اين منظور، از نتايج آب ­سنجي، رسوب­ سنجي، دانه سنجي و تركيب كاني شناسي بار رسوبي در سال آبي 93-1392 استفاده شد. بررسي نوسانات دوره­اي دبي جريان نشان داد كه رودخانه شاهرود داراي رژيم غالب سيلابي است. هم­چنين، نتايج نشان داد كه مهم­ترين عوامل موثر بر تغييرات دبي جريان و بار رسوبي، ورود شاخه­ هاي فرعي و ويژگي­ هاي سنگ ­شناسي حوضه است. اين پژوهش براي اولين بار نشان داد كه بيش از 99 درصد بار رسوبي رودخانه را بار معلق تشكيل داده و بخش عمده­ي آن در اندازه سيلت است. تركيب بخش سيلتي و رسي بار معلق نسبتا مشابه (كوارتز، كلسيت، فلدسپات، مسكويت/كائولينيت) است. بار بستر بيش­تر از خرده ­سنگ­هاي ولكانيكي و كربناته تشكيل شده است. فرايند غالب در بالادست رودخانه (الموت) فرسايش و در ميان­ رود و پايين دست حمل/ رسوب­ گذاري مي ­باشد.

Sediment transport from continents to oceans and seas via rivers is one of the most important processes regulating river-bank stabilization, soil formation, biogeochemical cycling of elements, crustal evolution and many other earth-related processes. Shahroud catchment is a part of Caspian Sea great drainage basin, located in North of Qazvin Province; its main tributaries are Alamoutrud and Taleghanrud rivers. As a structural point of view, the study area is part of Southern-Central Alborz structural zone which is mostly composed of Eocene volcanic units and Miocene terrigenous sedimentary rocks. In this research, water and sediment discharges (2013-2014 water year), grain size and mineralogical analysis of the sediment load were studied. Cyclic variation of discharge indicate a flood-dominated river; both water discharge and sediment load are controlled by the river tributaries and lithology of the catchment. This research shows (for the first time) that suspended load constitutes (mainly silt-size grains, composed of quartz, calcite, feldspar, muscovite/kaolinite) more than 99% of the sediment load. Bed-load materials are mainly volcanic- and carbonate-rock fragments. Erosion is the main process in upstream and transport/sedimentation is dominant in the river mid and downstream.