بررسي الگوي نجات در روايتي تعليمي از اسرارنامه بر اساس نظريه تقابل ها

ادب فارسي سرشار از حكايت هاي واقعي يا ساختگي است كه شاعران و نويسندگان براي بيان مفاهيم اخلاقي، عرفاني، اجتماعي و... از آن سود جسته اند. اسرارنامه عطار نيشابوري از جمله آثاري است كه در آن، روايت هاي تمثيلي در انتقال انديشه هاي تعليمي شاعر اهميت ويژه اي دارند. تمثيل ها علاوه بر كاربرد تعليمي و سرگرم كنندگي، ايجاد التذاذ ادبي در مخاطب و...، ابزاري براي تبليغ گفتمان عرفاني نيز به شمار مي آيند. بنابراين در گفتمان عرفاني، حكايت پردازي وسيله اي است براي توليد معنا به شكلي تلويحي و ضمني. الگوي دوبني شيوه متداول قصه هاي كهن براي بيان مقصود است و نظام تقابل هاي زباني از مهم ترين عوامل شكل گيري معنا در حكايت هاي دوقطبي است كه قصه پرداز با قرار دادن كنشگرهاي روايت در جايگاه تقابلي با همديگر، به توليد معنا مي پردازد. ساختار برخي حكايت ها در اسرار نامه از روبه روي هم قرار گرفتن نفس و جان شكل مي گيرد. حكايت «آن روباه كه در چاه افتاده بود...» يكي از تمثيل هاي جذاب در بيان رهايي از عالم ظلماني يا غلبه بر نفس است. اين نوشتار با استفاده از روشتوصيفي تحليلي بر اساس نظريه تقابل ها به تفسير نشانه ها در حكايت مذكور مي پردازد. بهره گيري از تقابل هاي دوتايي در مطالعه متون مختلف نشان مي دهد كه چگونه واژه ها و عبارت هاي معمولي مي توانند به گونه اي به كار روند كه نوع خاصي از تفكر و رفتار را تعليم دهند يا تثبيت كنند. عطار با استفاده از تمثيل، گستره سخن را افزايش مي دهد و مي كوشد در مخاطبان خود، شناخت و باور پديد آورد يا حداقل آن ها را متقاعد سازد كه از خطرات نفس بپرهيزند.