كارآمدي عقل در ارزش گذاري گزاره هاي اخلاقي (ريشه يابي منشأ حسن و قبح عقلي)

Efficiency of Reason in Evaluating the Ethical Statements

نوشتار پيش رو در پي تبيين تحليلي نو از ديدگاه انديشمندان شيعه درباره حسن و قبح عقلي است؛ مسئله‌اي كه محل بحث و نزاع گسترده‌اي در سنت كلام اسلامي بوده است. عدليه (شامل شيعه و معتزله) به حسن و قبح ذاتي عقلي معتقدند و برخلاف آنها،‌ اشاعره حسن و قبح را شرعي مي‌دانند. اين نزاع خاستگاه و تبار معرفت­ شناختي دارد؛ ريشه نزاع در پذيرش داوري عقل در حيطه احكام اخلاقي از سوي عدليه و خلع عقل از چنين شأني از سوي اشاعره است. پس از قبول ديدگاه عدليه، اختلاف‌هايي درباره تبيين جزئيات آن به‌چشم مي­خورد كه در نحوه پاسخ­ گويي به شبهات اشاعره نمود پيدا كرده است. برخي از انديشمندان شيعه براي افعالي چون صدق و كذب، حسن و قبح ذاتي قائل شده ­اند، گروهي ديگر حسن و قبح اين افعال را به سودمندي يا زيان‌رساني آنها وابسته مي‌دانند و عده‌اي حسن و قبح افعال را پس از سنجش آنها با عدل و ظلم مي‌سنجند و در حقيقت حسن عدل و قبح ظلم را ريشه حسن و قبح افعال مي‌شمارند. در اين نوشتار پس از تبيين اين سه ديدگاه و ارائه شواهد، نظر سوم به‌عنوان نظر مختار برگزيده شده است.