معناشناسي تأويل و اعتبار معرفت‌شناختي آن در آراء ابوزيد

Semantics of Interpretation and Its Epistemological Authenticity in the Ideas of Abuzeyd

نصر حامد ابوزيد به‌عنوان يكي از انديشمندان معاصر عرب و از شخصيت‌هاي مهم جريان نومعتزله، ديدگاه‌هاي خاصي را درباره فهم و تأويل متون ديني به‌ويژه قرآن ارائه كرده كه برخي از آنها باب مجادلات فراواني را گشوده‌اند. ابوزيد با استفاده از تحليل‌هاي زبان‌شناسانه مفهوم جديدي از تأويل ارائه مي‌كند و با نگاهي كه به لايه‌هاي معاني متون دارد، هر نوع مفهوم‌گيري از آيه را داخل در تأويل مي‌داند. او تلاش مي‌كند نگاه رسمي عالمان ديني به متون را مورد انتقاد قرار دهد و اختلاف در نوع تأويل متون را چيزي شبيه به اختلاف در اجتهاد مي‌داند. وي با طرح بحث تأويل و تلوين، تأويل‌هاي ايدئولوژي‌محور از متون ديني را مورد انتقاد قرار داده و معتقد است تلوين همان قرائت مغرضانه و دخالت دادن ايدئولوژي در فهم متون است. به‌تعبير ديگر، وي براي تأويل متعهد به ايدئولوژي، اعتبار و ارزش معرفت‌شناختي قائل نيست و معتقد است تأويل بايد بدون هر گونه انقيادي انجام شود. او تأويلي را معتبر مي‌داند كه در آن نگاه ايدئولوژيك و متعصبانه دخيل نباشد. ابوزيد موضع معتزله در فهم قرآن را مي‌ستايد و معتقد است آنان نخستين گروهي بودند كه تأويل متون قرآن را با روشي درست آغاز كردند، چراكه در فهم متن، عقل را به‌طور مستقل به‌كار مي‌گرفتند و براي عقل هيچ تعهد و وابستگي‌اي نسبت به شرع قائل نبودند. امروزه نيز بايد با همين عقل آزاد و رها سراغ تأويل متون ديني رفت. به اعتقاد ابوزيد در مواجهه با متون ديني هدف از فعاليت معرفت‌شناسانه به‌طور عام و عمل قرائت به‌طور خاص، كشف حقايقي از وجود است كه در سطحي خارج از افق ذات شناساننده يا خواننده قرار دارد و اين همان تأويل صحيح است. در اين مقاله ديدگاه‌هاي وي درباره مفهوم تأويل و ارزش معرفت‌شناختي آن مورد بررسي قرار گرفته است.