پانته‌ايسم و واقع‌گرايي اخلاق رواقي

يكي از تعاليم بسيار پايدار غايت‌شناسي در تاريخ انديشه مذهبي كه خدا و جهان را امري واحد تلقي مي‌كند پانته‌ايسم است. يكي از مكاتب پانته‌ايستي، رواقيان هستند كه خدا را نه امري مجرد و مستقل از عالم هستي بلكه آن را ماده‌ي فعال و كل جهان هستي مي‌دانند. در تعاليم رواقيان خدا به بهترين نحو در ارتباط با جهان فهميده مي‌شود، در اين انديشه، خدا و جهان يكي است و خدا و طبيعت دو نام براي يك واقعيت عام هستند. سراسر هستي را قانون تقدير (لوگوس، عقل يا خدا) فرا گرفته است. اخلاق رواقي، جداي از كيهان‌شناسي قابل فهم نيست. زيرا اخلاقيات را حاصل روابط علي و معلولي و برخورد با جهان مادي مي‌دانستند و آن را از كيفيات جسماني و تأثير روح فعال جهاني بر امور مادي و ذهنيات خود تلقي مي‌كردند. اخلاق پانته‌ايستي آنان، نوعي روان‌شناسي روح شبيه واقعيت مقدّس، كه به بررسي و شناخت جايگاه نهايي بشري در اين جاودانگي و تعالي از همه موجودات مي‌پردازد