14595

1400

فارسي

تهران مركز پژوهش هاي مجلس شوراي اسلامي ايران

گزارش پژوهشي

مشاركت فعالانه مردم در امور سياستي يكي از جنبه هاي مهم پيشرفت در هر كشوري است. رأي دادن از مهم ترين انواع مشاركت مردم در يك سيستم سياسي مبتني بر مردم سالاري است. در مطالعه رفتار انتخاباتي توجه به دو عامل ميزان مشاركت و گرايش و جهت رأي دهي آراي مردم بسيار حائز اهميت است. تاكنون براي مطالعه مشاركت سياسي و شناسايي الگوي رأي دهي از رويكردهاي متفاوتي ازجمله جامعه شناختي، روان شناختي و اقتصاد سياسي بهره گرفته شده است. مطابق رويكرد جامعه شناختي «فرد از نظر سياسي آن گونه مي انديشد كه از نظر اجتماعي در آن به سر مي برد؛ عوامل اجتماعي تعيين كننده گرايش هاي سياسي افرادند». بر اين اساس يكي از عواملي كه مي تواند بر رفتار انتخاباتي رأي دهندگان يك جامعه تأثيرگذار باشد، مؤلفه هويت هاي فروملي مانند هويت هاي قومي است. جامعه ايران نيز داراي تنوع قومي و فرهنگي است ازاين رو به طور بالقوه مي تواند درگير آسيب هاي ناشي از سوءاستفاده از مؤلفه هاي قومي در رقابت هاي سياسي و انتخاباتي شود. البته برگزاري انتخابات مي تواند كاركرد دوگانه اي به همراه داشته باشد: انتخابات ازيك طرف مي تواند كاركرد منسجم كننده و وحدت بخش در يك جامعه متنوع داشته باشد و از طرف ديگر نيز مي تواند به عنوان بستري براي دامن زدن به تشتت، پراكندگي و اختلاف ها عمل كند. بدون شك برجسته سازي هويت هاي قومي در رقابت هاي سياسي و انتخاباتي مي تواند موجب فعال شدن شكاف هاي اجتماعي در يك جامعه متنوع و متكثر به لحاظ هويت هاي اجتماعي شود. تجربه تاريخي بعد از انقلاب اسلامي تأييد كننده اين نكته است كه در انتخابات رياست جمهوري، تعلق نامزدها به گفتمان ها و جريانات سياسي، شخصيت كانديداها، گفتمان مورد تأكيد و ... بسيار مهم تر از تعلقات محلي و منطقه اي مي تواند در جذب آراي مردم ايفاي نقش كند. به ويژه آنكه پافشاري بر هويت هاي قومي و مذهبي خاص مي تواند زمينه ريزش آراي يك نامزد را در بين ديگر اقوام به همراه داشته باشد. البته ممكن است تكيه بر هويت هاي قومي در انتخابات شوراهاي اسلامي شهر و روستا يا مجلس شوراي اسلامي بيشتر مورد توجه نامزدهاي انتخاباتي قرار گيرد. در انتخابات رياست جمهوري به ويژه از سال 1384 بدين سو موجي از شعارهاي قوميتي در رقابت ها و تبليغات انتخاباتي مطرح شده است. سوءاستفاده از مؤلفه قوميت در انتخابات، پيامدها و تبعات فراواني با خود به همراه دارد كه از اهم آنها مي توان به از بين رفتن رأي دهي آگاهانه، محقق نشدن وعده ها، تضعيف هويت ملي و افزايش سوءاستفاده و احتمال مداخله بيگانگان اشاره كرد. به همين دليل يكي از تأكيدات مسئولان نظام جمهوري اسلامي عدم بهره برداري از چنين موضوع هايي بوده است. رهبر معظم انقلاب اسلامي در مراسم دانش آموختگي دانشجويان افسري و تربيت پاسداري دانشگاه امام حسين (عليه السلام) در تاريخ 30/2/1396 با تأكيد بر اينكه امنيت و آرامش موجودِ كشور در منطقه پرآشوب، يكي از افتخارات جمهوري اسلامي است كه مورد هدف قدرت هاي استكباري قرار دارد خطاب به كانديداهاي انتخابات رياست جمهوري فرمودند: «امنيت ملي و آرامش كشور بسيار مهم است و كانديداهاي محترم مراقب باشند به خاطر خطاي در تشخيص، گسل هاي اعتقادي، جغرافيايي، زباني و قومي را تحريك نكنند و در مسير طراحي ناتمام دشمن قرار نگيرند؛ زيرا اگر كسي بخواهد برخلاف امنيت كشور اقدام كند قطعاً با سيلي سختي مواجه خواهد شد». بر اين اساس در عرصه سياسي ضرورت دارد «اساسنامه فعاليت هاي انتخاباتي» تدوين شود تا چارچوب رقابت هاي انتخاباتي مشخص و واضح باشد. در اين صورت ضمن حفظ همبستگي و وحدت ملي از مسائل قوميتي، مذهبي و ... به عنوان ابزارهايي در راستاي رأي آوري مورد استفاده قرار نمي گيرند. همچنين مي توان در قوانين انتخاباتي پيش بيني كرد كانديداهايي كه شعارها و وعده هاي انتخاباتي آنها در تقابل با وحدت ملي و تماميت ارضي باشد يا وعده غيرقانوني و غيرعملياتي در حوزه اقوام يا عليه اقوام مطرح كند به عنوان تخلف انتخاباتي با آن برخورد شود. قانونگذاري درباره اين موضوع مبتني بر سياست هاي كلي انتخابات ابلاغي مقام معظم رهبري در تاريخ 24/7/1395 است كه در بند پنجم بر «ممنوعيت هرگونه تخريب، تهديد، تطميع، فريب و وعده هاي خارج از اختيارات قانوني و هرگونه اقدام مغاير امنيت ملي نظير تفرقه قومي و مذهبي در تبليغات انتخاباتي» تأكيد شده است. بنابراين بيان شعارهاي قوميتي و تأكيد بر تمايزات زمينه اين امر را ايجاد مي كند كه فضاي سياسي را به سمت قطبي شدن و اختلافات سوق دهد. لذا براي اينكه چنين مشكلات و شائبه هايي پيش نيايد معقول و منطقي آن است كه در انتخابات، وعده هاي نامزدها بر پايه و ناظر به همه گروه هاي اجتماعي و مناطق جغرافيايي باشد و نبايد به دليل پيروزي هاي مقطعي انتخاباتي زمينه براي ناديده گرفتن وحدت ملي و انسجام اجتماعي فراهم شود.