نمود عناصر ايراني و انيراني در بخشي از «فضايل آمل» (قطعه‌اي بازمانده از عصر ساماني)

يك نوع از آثار صدر اول اسلامي كه پس از گسترش و تثبيت فتوحات و همزمان با واگرايي تدريجي نواحي مفتوحه ناشي از سربرآوردن حكومت‌هاي نيمه‌مستقل، مجال توسعه و تكامل يافت، تاريخ‌نامه‌هاي محلي خاصه متون فضايل‌نگارانه شهرها است. يكي از وجوه اهميت اين دست منابع بروز و راهيابي روايات اساطيري پهلواني و گاه تاريخي ايران پيشااسلامي در اين متون است؛ به‌گونه‌اي كه حسب ارزش‌ها و هنجارهاي ديني و ملي- ميهني و كاركرد آن‌ها در دوره اسلامي عرصه‌اي براي رويايي عناصر ايراني، توراني و عربي با توجه به گفتمان و زيست جهان هر يك از اين جريان‌ها به وجود مي‌آورد. يكي از متون كمتر شناخته و ناپيداي اين دست آثار، متن كهن «فضايل شهرها» است كه به لطف تاريخ‌نامه بلعمي، قطعه‌اي از آن برگرفته از «فضايل آمل» از عصر سامانيان به جاي مانده و برجستگي آن مواجهه و كشاكش عناصر و بن‌مايه‌هاي ايراني و انيراني و جنبه‌هاي كاركردي آن‌ها مي‌باشد.