حاجي آقاي هدايت و گفتمان ادبي مردم گرايانه دهه 1320

فروپاشی ساختار سیاسی ایران در شهریور 1320 ، نه تنها كشمكش و ستیز طبقاتی را در شهرها و رقابت های قومی را در بین قبایل همسایه، فرقه های مذهبی، و گروهای زبانی آزاد و آشكار كرد، بلكه در عرصه اندیشه سیاسی و زیبایی شناسی و ذوق ادبی نیز خود را نمایان ساخت. شاخه ای از جریان ادبی در سال های دهه ی ۱۳۲۰ به طرزی محافظه كارانه همچنان با پایداری اندیشه سلطنت خواهی و شاه پرستی به نگارش رمان تاریخی پرداخت شاخه ای دیگر متاثر از جنبش مردم گرایانه ی ان سال ها با راه انداختن گفتمانی سوسیالیستی یا مردم گرا در عرصه ادبیات آثار بسیاری پدید آورد كه به لحاظ ارزش های ادبی و زیبایی شناختی هم تراز نبودند مقاله حاضر می كوشد تا ضمن توصیف شرایط اجتماعی منجر به ظهور و تسلط گفتمان ادبی اخیر، رمان واره ی « حاجی آقا» از صادق هدایت را كه در میانه ی سال های دهه ی بیست متاثر از این گفتمان نگارش یافته، با رویكردی جامعه شناسانه تحلیل كند. ارزیابی نهایی این مقاله از رمان واره ی حاجی آقا چنین است كه علی رغم بی بهره بودن این اثر از ساختار یگانه و جا افتاده رمان و داستان كوتاه، توانسته است با بازنمایی زندگی بورژوازی بازرگانان ایران در شخصیت سنخی حاجی ابوتراب، منش فرصت طالبانه ، نرمة بی اندازه و رنگارنگی چهره سیاسی این جناح از بورژوازی را كه می تواند با وضعیت های مختلف اجتماعی خود را سازگار و هماهنگ كند، نمایش دهد. از سوی دیگر كم هدایت به ساختار و معیارهای فنی داستان را می توان نشانه ای از ایمان سست وی به مرام و " مسلك ماركسیستی آن سال ها تلقی كرد.