حاج شيخ هادي نجم آبادي و طرح نظريه ديانت عقلايي به عنوان رهيافت ايراني اسلامي پيشرفت

بر اساس نظریه «دیانت عقلایی» آیت الله حاج شیخ هادی نجم آبادی عالم نواندیش و بلند آوازه عصر قاجاریه بر این باور است كه علّت اصلی عقب ماندگی ما اهل اسلام و ایرانیان به دلیل آن است كه عقل سلیم، اصلی را كه خدا عطا فرموده به كنار گذاشته ایم و هوی و وهم و اخلاق رذیله را سلاطین قاهره و پیشوایان خود قرار داده ایم. اگر ما نیز همچون مسلمانان صدر اسلام رفتار نمائیم و تأسی به حضرت خاتم چون اتباعش نموده، در عبادت، عدالت، سیاست و اخلاق پسندیده چنان كه از ایشان مأثور است عمل نمائیم، قطعاً راه پیشرفت و تعالی معنوی، اعتقادی، اجتماعی و سیاسی به روی ما گشوده خواهد شد. پیامبر اسلام از جهت سلطنت دنیوی كه خداوند به ایشان كرامت فرموده بود بنا را بر رفع ظلم و فساد از خلق نهاده و در عمل چنان قوانین نظم و عدالت را بیان نمودند كه سلاطین دیگر راهی جز تسلیم در برابر اسلام نداشتند. اكنون نباید تردید نمود كه عدل و احسان و مردم داری و رعایت حال ضعفا و زیردستان و رفع فساد از خلق امری محبوب و مورد رضای خداوند است و به حكم عقل و نقل آثار حسنه بر او مترتب است این شیوه مرضیه از هر كس مطلوب و مرغوب است به خصوص از سلاطین و حكام كه زمام امور رعیّت به دست ایشان است (نجم آبادی، 1378: 123). رویكرد مزبور كه اصول مسلّم نظام پیشرفته و عناصر معنوی جامعه توسعه یافته به لحاظ اخلاقی، اعتقادی و سیاسی اجتماعی را بیان نموده به اعتقاد نجم آبادی مشتمل بر اموری است كه دیانت اسلام و عقل سلیم انسان بر آن ها گواهی می دهد. از آنجایی كه بر اساس این نظریه میان حكم عقل و بیان شرع تعارض و تباینی وجود ندارد پیراستن اسلام از خُرافات و اجتناب از تفسیر آن بر اساس هوی و وهم یگانه راه نجات و رهایی مسلمانان از وضعیت انحطاط و عقب ماندگی است. به باور نگارنده نظریه «دیانت عقلایی» بر وجهی كه شیخ هادی تقریر نموده در صورت تبیین و تحلیل علمی ارزش و قابلیت آن را دارد تا به عنوان رهیافت ایرانی اسلامی پیشرفت تلقّی و مورد استفاده قرار گیرد.