نشانه‌شناسي و تحليل فرامتني برخي از كنايات نهج‌البلاغه

در زبان معيار و كلام روزمره، تعبيراتي به‌كار مي‌رود كه مدلول كلماتش فراتر از معناي ظاهري آن‌هاست؛ تعبيراتي كه به‌سبب فقدان قرينۀ بازدارنده، معناي لازمي آن‌ها اراده مي‌شود و كنايه نام دارند. پي بردن به مفهوم اين قبيل تعابير، مستلزم عرضۀ دال يا نشانه‌هاي زباني آن‌ها، بر مباني و اصول سيميولوژيك يا نشانه‌شناسي و تحليل فرامتني آن‌هاست. ازاين‌رو در عرصۀ حديث‌پژوهي، دربارۀ تعابيري از قبيل «رفقا بالقوارير» در حديث نبوي و «سدلتُ دونها ثوبا» در خطبۀ امير مؤمنان (ع) كه صبغۀ كنايي دارند، نمي‌توان به معناي ظاهر الفاظ آن‌ها بسنده كرد. در اين جستار، با روش توصيفي ـ استنتاجي، به بررسي و تحليل فرامتني تعابير كنايي، «لِلّهِ أبُوهُم»، «هَبَلَتهُمُ الهبُولُ» و «ثَكِلَتك أُمُّك» كه در متون روايي و خطب نهج‌البلاغه پر بسامدند پرداخته مي‌شود. بدين منظور، پيشينه و زمينۀ كاربرد آن‌ها در فرهنگ و ادب جاهلي و صدر اسلام تبيين شده و با ملاحظۀ شخصيت كاربران آن‌ها، معلوم شده كه برخلاف آنچه مشهور است، اين قبيل تعبيرات، كناياتي از نوع تعريض هستند و در اكثر موارد، معناي لفظي اين عبارات كه نفرين باشد مراد نيست بلكه اظهار تعجب، شگفتي و البته گاهي نكوهش، از مفاهيم نهفتۀ اين تعبيرات و مراد كاربر آن‌هاست.