تحقيق در اسناد و متن حديث «جف القلم بما هو كائن» با روش تحليل محتوا

احاديث «جف القلم» كه در منابع حديثي شيعه و سني با اسناد متعدد نقل شده، از جمله مستندات صوفيه، عرفا و برخي از مفسران است كه تلاش كرده‌اند اين احاديث را هماهنگ با موضوع جبر نشان دهند. براي رازگشايي مدلول اصلي، با استفاده از روش تحليل محتوا كه از ويژگي عينيت برخوردار است، حديث مشترك در منابع شيعه و سني، مورد ارزيابي قرار گرفت. تحليل كمي نشان مي‌دهد كه توصيه‌هاي اخلاقي و مسئوليت انسان در قبال اعمال خود، در روز قيامت كه دلالت بر مسئلۀ اختيار انسان دارد، بيشترين موضوعات مطرح‌شده در حديث هستند و بيانگر دغدغۀ اصلي پيامبر اكرم(ص) در ايراد آن است. نمودارها و جداول بخش قياس منطقي با شواهد مستقل نشان مي‌دهد افعال منتسب به انسان نسبت به افعال منتسب به خدا و ضريب رخداد توأمي افعال انسان و ضماير مربوط به او كه به نقش‌آفريني انسان در اعمال خود دلالت دارد، ميزان بالاتري دارد وگوياي وجود اختيار انساني در انگيزۀ پيامبر اكرم(ص) در بيان حديث است. تحليل كيفي نشان مي‌دهد كه عبارت «فجري القلم بما هو كائن» بيانگر تدبير نظام علي و معلولي عالم تكوين توسط خداوند در لوح محفوظ است. افزون بر آن، ارزش‌ها و رذايل اخلاقي و اختياري مي‌توانند به‌عنوان مانعي در برابر علل ناقصه در لوح محو و اثبات باشند و اثر نيك يا بد علت تامه (اسباب عامه) در لوح محفوظ را از بين ببرند.