از البرز تا قاف: بررسي تطبيقي دو رشته‌كوه اسطوره‌اي

"البرز" و "قاف" دو رشته­ كوه اسطوره‌اي در باور جمعي اقوام ايراني و عربي است كه در روايت‌هاي اسطوره­اي به سه طريق به‌كار رفته ­اند: گاه مستقل از يكديگر، گاه به صورت اين‌هماني (يكسان پنداري) و در برخي موارد هم يكي را نتيجه ديگري پنداشته‌اند. البرز اساطيري ريشه در ايران باستان دارد و با مسائل ديني زرتشتي درآميخته ­است و قاف، اسطوره ­اي مربوط به دورۀ اسلامي است و صبغۀ عربي آن غالب است. با توجّه به ويژگي­ هاي مشابه و مشتركي كه اين كوه ­ها با يكديگر دارند و در برخي منابع دورۀ اسلامي نيز بعضاً به جاي يكديگر به كار رفته ­اند، نوشتار حاضر در واقع، تحقيقي است انتقادي پيرامون ساختارها و كاركردهاي اين دو رشته­ كوه اساطيري. پرسش اصلي مقالۀ حاضر اين است كه آيا اسطورۀ قاف در دورۀ اسلامي، دگرديسي همان البرز اساطيري ايراني است؟ يا اينكه هر كدام از اين كوه­ها هويّت و ساختار اسطوره­اي مستقلّ و متفاوتي دارند؟ فرضيۀ ما اين است كه اسطوره قاف در منابع دورۀ اسلامي، طرح و الگويي از اسطوره ايراني البرز باشد. هدف اين پژوهش، بررسي تطبيقي ويژگي‌هاي مشترك اين رشته­ كوه‌هاي اساطيري است تا از اين رهگذر، همانندي‌هاي موجود و علّت يكسان‌پنداري آن­ها مشخص شود.