انواع زندگي‏ نوشت‏هاي فارسي

نوشتن از زندگي به منزله يكي از فروع تاريخ‏‎نگاري، در تمدن‏هاي مختلف سابقه‏اي ديرين دارد. سنت زندگي‏نگاري در ايران با حركت در شاخه‏هايي نظير زندگي‏نامه نويسي، اتوبيوگرافي نويسي، يادداشت نويسي، سفرنامه نويسي، خاطره‏نويسي‏ و نامه‏نگاري، يكي از رايج‏ترين گرايش‏هاي تاريخيادبيِ معاصر را شكل داده است؛ اما با وجود كثرت اقبال بدان و شكل‏گيريِ هزاران كتاب و تك نگاشت در دو سده و بويژه در دهه‏هاي اخير در ايران، هنوز نمي‏توان از ژانري كلي مشتمل بر انواع نوشتارهاي مشتمل بر روايتي واقع‏گرايانه از زندگي بشر نشان يافت. اين مقاله با طرح ايده «زندگي‏نوشت» به منزله فرا ژانري كه همه انواع و گونه‏هاي فرعيِ نوشته‏هاي مبتني بر ماجراهاي واقعي زندگي انسان را دربردارد، با بهره‏مندي از پژوهش‏هاي گذشته، به ارائه طبقه‏بندي جديد و بازتعريفي از گونه‏هاي متعدد آن مي‏پردازد. سه جريانِ «خويشتن‏نگاري»، «ديگرنگاري» و «وقايع‏نگار‏ي»، مهم‏ترين جرياناتي هستند كه در زندگي‏نگاري‏ها دنبال مي‏شوند. روايت زندگي آدمي‏ با رويكرد واقع‏گرايانه، وجهِ غالبِ خويشيِ زندگي‏نوشت‏ها است. اما در كنار اين وجه اصلي و برخي وجوه فرعيِ مشترك، قالب‏هاي متنوعِ اين اَبَر ژانر،‌ نقاط فصلي به صورت مرزهاي سيال، لطيف و گاه غير صريح دارند. در نوشتارِ پيش رو، با طبقه‏بندي‏‎ اين نوشته‏ها به اعتبار جايگاه راوي نسبت به سوژه در وهله اول و نيز برخي ملاحظات ساختاري نظير صورت، محتوا و حجم، رايج‏ترين گونه‏ها در زندگي‏نوشت‏هاي فارسي از قبيل زندگي‏نامه‏، فرهنگ‏ زندگي‏نامه‏اي، زندگي‏نامك، كارنامه، كارنامك، يادنامه، تك‏خاطره‏، تك‏خاطرات، خاطره‏‏‏‏‏‏‏نامه‏، اتوبيوگرافي‏، يادداشت‏‏نامه، خاطره‏نامه گزارشي، سفرنامه، دل‏نامه، نامه شخصي و وصيت‎نامه‏ شخصي به شمار آمده است. اين پژوهش پس از ملاحظه بيش از ۵۰۰ اثر و به شيوه‏اي توصيفي تحليلي انجام شده است.