گونه‌شناسي لطيفه در قرن هشتم تا دهم هجري (به انضمام معرفي دو نسخه خطي)

طنزپژوهان برآنند اولين كتابي كه در ادبيات فارسي به طور كامل به لطيفه اختصاص دارد «رسالۀ دلگشا» تأليف عبيد زاكاني است. بعد از او «لطايف‌الطوائف» فخرالدين علي صفي شهرتي بسزا دارد و او را مبدع شيوۀ بخش‌بندي براساس طبقات اجتماعي مي‌دانند. محققان گونه‌شناسي تأكيد مي‌كنند كه هيچ اثر ادبي به يكباره شكل نمي‌گيرد و انواع ادبي به مرور و تحت تأثير انواع پيش از خود به وجود مي‌آيند. سؤال مهمي كه در اينجا مطرح مي‌شود اين است كه آيا كار عبيد و فخرالدين علي صفي ناگهاني و بدون هيچ پشتوانه‌اي بوده است. در اين مقاله كوشيده‌ايم حلقه‌هاي مفقودۀ سير تدوين كتب لطايف فارسي را از قرن هشت تا قرن دهم هجري نشان ‌دهيم. در انتها به اين نتيجه رسيديم نوشتن رساله‌هايي در لطيفه، سنتي بوده كه قبل از عبيد زاكاني رواج داشته است و بعد از عبيد تا دورۀ فخرالدين صفي نيز همچنان پا برجا بود و به مرور به ساختار خاص خود دست يافت. كتاب‌هاي مجمع‌اللطايف و مجمع‌النوادر دو نمونۀ بازمانده از اين سنت ادبي هستند كه پيش از لطايف‌الطوائف فخرالدين علي صفي تأليف شده‌اند، اما هيچ‌گاه به شهرت اين كتاب نرسيدند.