كاربردهاي اصطلاح غزل در شعر حافظ با نگاه به كاربرد تاريخي آن در شعر فارسي و موسيقي قديم ايران

اصطلاح غزل در تاريخ هنر و ادب ايراني، تنها براي معرفي يك فرم شعري به‌كار نمي‌رفته و اين واژه معناي تخصصي ديگري نيز داشته است. اين معني ديگر، اصطلاحي موسيقايي بوده و در ارتباط شعر با موسيقي معنا مي‌يابد. اين اصطلاح در موسيقي قديم ايران، به معناي نوعي تصنيف به‌عنوان بخشي از گونه‌اي بزرگتر به نام نوبت مرتب است. به نظر مي‌رسد در شعر خواجه حافظ به صورتي خودآگاهانه و عمدي هر دو معني اين اصطلاح به فراخور موضوع شعر به‌كار رفته‌اند. مقالۀ حاضر مي‌كوشد تا با روشي استقرايي با بهره‌گيري از صناعت ادبي مراعات نظير و قراين معنايي موجود، به‌صورت جزء به كل در سه سطح از درون‌بيتي، بينابيتي و در نهايت بين شعري، نخست انواع استفاده‌هاي حافظ از اين اصطلاحات را نشان داده و سپس در قياس با كاربرد آن توسط شعراي ديگر به نتيجه‌گيري پيرامون چگونگي ارتباط حافظ با موسيقي ايراني برسد. اين مطالعه تلاش دارد تا با روشي علمي، جنبه‌اي از ارتباطات حافظ با موسيقي را پرده بردارد و نشان دهد كه چگونه مي‌توان نسبت حافظ و موسيقي را از وجوه تخصصي به بررسي و تحقيق گذاشت. بديهي است تحقيق حاضر به‌دنبال ارائۀ حكمي مبني بر موسيقيدان بودن حافظ نيست، بلكه مي‌كوشد تا از اين رهگذار با ديدگاهي كيفي، به فرضيات موجود مبني بر چند و چون آشنايي حافظ با موسيقي روزنه‌اي گشوده و به آن جامه‌اي علمي و قابل استنادتر از مطالعات پيشين بپوشاند.