مطالعه ي تطبيقي نقاشي هاي عاشورايي حسن اسماعيل زاده با متن مقتل روضه الشهدا

A Comparative Study of Hasan Esmaeilzade Paintings with Ashura Subject with Maqtal Rozat-Al-Shohada Context

اين مقاله به بررسي تاريخي روايات ترسيم شده در نقاشي هاي قهوه خانه اي با موضوع عاشورا مي پردازد و طي يك مطالعه-ي تطبيقي، آن ها را با مقتل روضه الشهدا مقايسه مي كند. در نقاشي هاي قهوه خانه اي، شاهد تجمع تعداد زيادي از روايات در يك اثر هستيم؛ كه در مورد منشا و چگونگي پيدايش آن-ها اطلاع دقيقي در دست نيست و به نظر مي رسد كه سرمنشا بسياري از آن ها را مي توان در حوادث تاريخي، مرثيه ها و سوگواري ها ، مجالس وعظ، تعزيه ها و خرافات يافت. از مهم ترين منابعي كه احتمال مي رود در ترسيم روايات اين نقاشي ها موثر بوده باشد مقاتل (كتاب هاي تاريخي كه به شرح چگونگي حادثه ي كربلا مي پردازند) هستند و از جمله ي پرآوازه ترين اين مقاتل بين مردم، مقتل «روضه الشهدا» اثر «ملاحسين كاشفي» است. نثر بسيار جذاب و آميخته بودن حوادث با جزيياتي بيش از يك كتاب تاريخي، باعث رواج و انتشار گسترده ي اين كتاب در اواخر قرن دهم ( هـ.ق) و پس از آن شد؛ به نحوي كه تاثير بسيار وسيعي روي مراسم وعظ و روضه خواني و سپس تعزيه ها و نقاشي هاي مذهبي داشته است و اين همه در حالي است كه بسياري از پژوهشگران به صحت و سقم تاريخي روايات آورده شده در اين كتاب، انتقادات شديدي وارد ساخته، بسياري از آن ها را در زمره ي تحريفات تاريخي شمرده-اند. در اين مقاله، تعدادي از نقاشي هاي «حسن اسماعيل زاده» يكي از مشهورترين نقاشان مكتب قهوه خانه، به عنوان نمونه انتخاب شده و با متن كتاب روضه الشهدا تطبيق داده شده است؛ تا بدين ترتيب ميزان وام گيري نقاشي ها از اين مقتل مشخص شود. در مرحله ي بعدي، ميزان صحت و سقم تاريخي اين روايت بررسي شده و براي اين منظور از چند كتاب كه به بررسي انحرافات تاريخي، در حادثه ي عاشورا پرداخته اند و همين طور دو مقتل معتبر، استفاده شده است. در نتيجه ي اين تحقيق، روشن مي شود كه اگرچه ميزان تاثير پذيري اين آثار از روضه الشهدا بالا است؛ اما نقاش از ساير مقاتل و همين طور داستان هايي كه بين مردم رواج داشته نيز بهره ي زيادي برده است. اصالت تاريخي روايات چندان برايش اهميت نداشته و بيشتر سعي كرده وقايعي را به تصوير بكشد كه از لحاظ عاطفي بر روي خودش و مخاطبش تاثيرگذاري بيشتري داشته است.