روند و فرايند تحولات تاريخي ساختار فرهنگي _ اجتماعي اقوام ايرانيبا تاكيد بر قوم تركمن

تركمن‌ها شاخه‌اي از تركان آسياي ميانه‌اند كه از عهد قديم در صحراها‌ي وسيع بخش سفلاي رود سيحون و بين درياي آرال به زندگي كوچ‌نشيني روزگار مي‌گذراندند. تا حدود قرن هفتم ميلادي تركمن‌ها جزئي از قوم بزرگ ترك بودند. در اين سال ها به دنبال اضمحلال امپراطوري گؤگ تؤرك، گروهي از ترك ها كه اغوز ناميده مي‌شدند، از آنان جدا شده و از ناحيه ارخون به طرف آرال و سيردريا كوچ كردند. مراكز عمده سكونت تركمن ها عبارتند از: تركمنستان، ايران، افغانستان، عراق، تركيه، اردن، سوريه و چين ، تاجيكستان ، روسيه ، ازبكستان . ايران يكي از مراكز عمده اسكان تركمن هاست .تركمن‌هاي ايران بيشتر در جنوب شرقي درياي خزر و در تركمن‌صحرا سكونت دارند. از لحاظ استاني، سكونت گاه‌هاي آنها در استان‌هاي گلستان، خراسان رضوي (تربت جام) و خراسان شمالي پراكنده است. جمعيت تركمن هاي ايران به حدود دو ميليون نفر مي‌رسد. از شهرهاي مهم تركمن ها در ايران مي‌توان بندر تركمن ، آق قلا و گنبد قابوس را نام برد . نام تركمن از قرن پنجم هجري (يازدهم ميلادي) نخست به شكل جمع فارسي «تركمانان» ، توسط نويسندگان ايراني مانند گرديزي و ابوالفضل بيهقي استعمال شده و به همان معني اغوز در تركي و غز در عربي و فارسي به كار رفته است . واژه ي « اوغوز» اولين‌ بار در اوايل‌ قرن‌ هشتم‌ پس از ميلاد ، به‌ زبان‌ تركي‌ و بر كتيبه‌هايي‌ در مغولستان‌ ظاهر شد . اوغوزها يكي‌ ازبخش هاي عمده‌ امپراتوري‌ چادرنشين‌ بودند كه‌ از چين‌ تا استان هاي‌ مرزي‌ ايران‌ ، بيزانس‌ و تا رود ولگا گسترش‌ داشتتند‌ . مطابق‌ ‌ اين‌ كتيبه‌ها، اوغوزها از نه‌ قبيله‌ تشكيل‌ مي‌شدند . برخي از نويسندگان‌ معتقدند كه‌ اوغوزها بيست‌ و چهار قبيله‌ بوده‌اند . نام‌ «تركمن‌» اولين‌ بار در اواخر قرن‌ دهم‌ ميلادي ظاهر شد، بررسي‌ اصل ‌و معني‌ كلمه‌ «تركمن‌» نشان‌ مي‌دهد كه‌ اوغوزهاي غير مسلمان‌ اوغوزهاي ‌مسلمان‌ را «تركمن‌» ناميدند. بعدها نام‌ «تركمن‌» فقط بوسيله‌ اوغوزها بكار رفت‌. هر چند كه‌ نام‌ اجدادي‌ خود را فراموش‌ نكردند .حوادث ‌نيمه دوم‌ قرن‌ دهم‌ و نيمه‌ اول‌ قرن‌ يازدهم‌ نقش‌ مهمي‌ در تاريخ ‌اوغوزها بازي‌ كرد. اين‌ حوادث‌ شامل‌ گرويدن‌ آنها به‌ اسلام‌ و ظهور سلسله‌ سلجوقي‌ بود . در اين‌ زمان‌ اوغوزها، خان نداشتند، بلكه‌ يبغو (شاه‌) داشتند كه‌ در كتيبه‌هاي‌ تركي‌ مغولستان‌ هم‌ از آن‌ ياد شده‌ است .