تحليل جامعه‌شناختي نهادي شدن جنبش زيدبن علي

Sociological analysis of the institutionalization of Zayd ibn Ali’s Movement

جنبش‌هاي شيعي در دوره‌ي امويان و عباسيان در تحول فضاي سياسي، مذهبي و فكري جهان اسلام نقش بارزي داشتند. اين جنبش‌ها با نقش محوري گروه هاي اجتماعي پديد آمده بودند و ثبات و بي‌ثباتي مردم نيز در پيروزي و شكست آن‌ها تاثير زيادي داشته است؛ بنابراين بررسي اين جنبش‌ها و قيام‌ها از ديدگاه جامعه‌شناختي به تحليل چرايي و چيستي همراهي و عدم همراهي مردم با آن‌ها كمك شاياني مي‌كند. جنبش زيد (79-122ق/ 698-740م) ضد امويان را مي توانيم جنبشي اجتماعي- انقلابي به‌شمار آوريم كه خواستار سرنگوني هرچه سريع-تر نظام حاكم اموي بود. اگرچه اين قيام براساس ايديولوژي و اهداف ويژه طراحي شد، پس از چندي به‌طور ناگهاني شكست خورد. جامعه شناسان براي تحليل جنبش‌هاي اجتماعي و انقلابي، الگوها و مراحلي را درنظر گرفته‌اند. يي.گتيز، جامعه‌شناس مشهور، بر اين باور است كه بيشتر جنبش‌هاي اجتماعي چهار مرحله داشته‌اند؛ ازاين‌رو در اين نوشتار با روش توصيفي- تحليلي و با بهره‌گيري از ديدگاه جامعه شناسي او درمورد جنبش‌هاي اجتماعي و نيز با استناد به منابع شيعي و سني، درپي پاسخ‌گويي به اين پرسش هستيم كه علت شكست جنبش زيد و نهادي نشدن آن چه بوده است. دستاورد پژوهش حاضر اين است كه جنبش انقلابي زيدبن علي به‌دليل اقدامات سريع حاكميت براي ازبين بردن بحران‌هاي سياسي حكومت در «مرحله‌ي برانگيختگي» و به‌دنبال آن، طرح ديدگاه هاي شتاب‌زده درمورد مسيله‌ي امامت ازسوي زيد بدون درنظر گرفتن فضاي عمومي جامعه، در جذب حاميان (مرحله‌ي قالب‌ريزي) پيروز نبود و به همين دليل با شكست روبه‌رو شد و به مرحله‌ي نهادي شدن نرسيد.