تحليلي بر واپسين نظريه مهندس مهدي بازرگان

Argumentation or rejection? A critical review of the latest theories of Mahdi Bazargan

مهدي بازرگان (1286 ـ 1373ش) در واپسين سال‌هاي زندگي خود، به تبليغ جدايي ديانت از سياست پرداخت و هفت دليل به نفع آن بر ساخت. چگونگي اين دليل‌ها، شگفتي ناظران و داوران آگاه را برانگيخت. پرسش اصلي آن است كه آيا مطالب مهندس بازرگان، استدلال است يا اعتراض؟ ظاهر عبارات ايشان، فرضيّه اول را تاييد مي‌كند ولي دقّت و ژرف‌نگري در بحث‌هاي ايشان و قراين ديگر اين فرضيّه را تاييد نمي‌كند و به همين جهت چاره‌اي جز پذيرش فرضيّه دوم باقي نمي‌ماند. در نتيجه نمي‌توان بازرگان را از طرفداران سكولاريسم شمرد. او از روي تلخ كامي و در واكنش به وضع اجتماعي موجود و انتقاد به مخالفان، صرفآ اعتراضي سياسي بيان كرده و تذكّري اخلاقي داده است.

Mahdi Bazargan (1907-1994) during the latest years of his life tried to propagandize the idea of the separation of religion and state, proposing seven astonishing arguments. The main is question is whether the materials he proposed are argumentation or rejection. The appearance of the material may validate the first hypothesis, but pinpointing his arguments does not support this hypothesis, leaving no alternative except accepting the second hypothesis. As a result, one cannot consider Bazargan as an advocate of secularism. Because of embitterment and in reaction to the existing social conditions, he merely expressed a political rejection and moral advice.