بازخواني دكترين مصلحت دولت در پرتو نظريه تعادل

Reconsideration of the Interest of State Doctrine in the Light of Balance Theory

دو مفهوم حق و مصلحت كه از جمله عناصر كليدي گفتمان سياسي، حقوقي، اخلاقي و اجتماعي اكثريت قريب به اتفاق كشورهاي دنيا قلمداد ميشوند، راه خود را به گفتمان حقوقي و سياسي جامعه معاصر ايران نيز باز كردهاند. با اين همه بروز حدي از تنش ميان آنها به دليل تكثر انگاره هاي ارزشي و مآلاً، تزاحم ادعاهاي متعارض، در عرصه عمل، امري گريزناپذير جلوه ميكند. از همين رو، نظريهپردازان حوزه فلسفه سياسي و حقوقي مدرن كوشيدهاند تا هر يك به سهم خويش راهكاري را براي حل اين تنش مجادلهآميز ارايه دهند . از اين ميان، هابز و هگل ضمن تيوريزه كردن ايده مصلحت دولت، منفعت طيف محدود كارگزاران حكومتي را به مثابه خير عام و مصلحت عمومي قلمداد نموده و بر اين مبنا با مقدم دانستن منافع مذكور بر حقوق و آزاديهاي فردي، اعطا، بازپسگيري، گسترش يا محدوديت هر نوع حق فردي را به طور كامل در چارچوب ملاحظات مربوط به منفعت عمومي قابل تحقق دانستهاند. اين نظريه در فقه سياسي شيعه طرفداران و مخالفاني دارد. از ميان موافقان آن شيخ مفيد، شيخ طوسي، علامه حلي و شهيد اول و از ميان مخالفان، شيخ مرتضي انصاري و آيتالله خميني نام بردارند. در اين نوشتار تلاش ميكنيم، پس از معرفي دكترين مصلحت دولت، مغالطه هاي مفهومي و چالشهاي عملي اين ايده را در پرتو تيوري تعادل به عنوان نظريه اي همگرا در خصوص نسبت ميان حق و مصلحت، آشكارا نشان دهيم.