تكتونيك فعّال و ارتباط آن با حجم مخروط ‌افكنه‌ها (مطالعه موردي:‌ پنج حوضه آبخيز در شمال شرق ايران مركزي)

در مناطق فعّال زمين‌شناسي، ارتباط هماهنگي بين اشكال توپوگرافي سطح زمين و سيستم‌هاي هيدرولوژي وجود دارد، به‌طوري كه مي‌توان يك برآورد كمي بين فعّاليّت‌هاي نئوتكتونيكي و فرم‌هاي سطح زمين انجام داد و به تبيين و مدل‌بندي تكامل چشم انداز زمين پرداخت. در اين پژوهش مخروط‌ افكنه‌هاي پنج حوضه آبخيز سبزوار، داورزن، جوين، صفي‌آباد و اسفراين در حوضه آبخيز كوير مركزي به تعداد 140 مخروط ‌افكنه مورد بررسي قرار گرفت. پارامترهاي شعاع مخروط افكنه (r) و ارتفاع (h) با استفاده از نرم افزار آرك جي‌اي اس و زاويه جاروب مخروط‌افكنه‌ها (S) با استفاده از زاويه سنج الكترونيكي به‌دست آمد. سپس حجم هر يك از مخروط افكنه‌ها با استفاده از روش‌هاي چرچ و گيلز محاسبه شد و رابطه خطّي و ضريب همبستگي ميان حجم مخروط‌افكنه‌ها (V) و مساحت حوضه‌ي آبريز تغذيه كننده آنها (BA) برقرار گرديد. در گام بعد با استفاده از شاخص‌هاي ژئومورفولوژيك، ميزان فعّاليّت‌هاي تكتونيكي منطقه (Lat) ارزيابي شد بطوريكه مخروط‌افكنه‌هاي حوضه‌هاي جوين، صفي‌آباد و اسفراين در كلاس فعّاليّت‌هاي زمين‌ساختي زياد و مخروط‌افكنه‌هاي حوضه سبزوار در كلاس فعّاليّت‌هاي زمين‌ساختي متوسط و مخروط‌ افكنه‌هاي حوضه آبخيز داورزن در كلاس فعّاليّت‌هاي زمين‌ساختي كم قرار دارند. نتايج اين پژوهش نشان داد، هر چند بايستي بين حجم مخروط افكنه‌ها (V) و مساحت حوضه آبريز بالا ‌دست (BA) رابطه معناداري وجود داشته باشد، اما در حوضه‌هاي مورد مطالعه به‌جز حوضه داورزن كه داراي ضريب همبستگي بالايي (742/0) بين دو عامل مذكور مي‌باشد در ديگر حوضه‌ها هيچ‌گونه رابطه‌اي بين حجم مخروط‌افكنه‌ها (V) و مساحت حوضه آبريز بالا ‌دست (BA) ديده نمي‌شود. بنابراين تكتونيك نقش اصلي را در افزايش يا كاهش حجم مخروط ‌افكنه‌ها داشته و مساحت حوضه‌ي بالا دست مخروط ‌افكنه‌ها (BA) به‌عنوان يك عامل فرعي عمل مي‌كند.